Nahi eta behar dudalako

Hamabi egun pasa dira urte berria hasi zenetik. Urtea amaitzerako irakurriak nituen hiruzpalau artikulu 2015ean zehar soilik emakumeen lanak irakurri dituzten pertsonek (emakumeak denak, aipatzea sobera badago ere) idatzitakoak. Ez zuten ezer berririk aipatzen: pentsatu gabe irakurketak aukeratzen hasiz gero normalenean gizonezkoen lanak gehiago irakurriko dituzula emakumezkoenak baino, eskuragarri ere lehendabizikoenak gehiago daudelako bigarrenenak baino. Horixe zen ideia nagusia, orokorrean, artikulu (edota esperimentu) guztietan.

Ez nien atentzio gehiegirik jarri. Ez zioten ezer berririk. Betiko leloaren betiko leloa.

Baina, tira, atzoko egunez, urte berriaren hamaikagarren egunez, joan nintzen alabarekin liburutegira, eta txikien txokoan lagun batekin jolasean zegoen bitartean joan nintzen beste apalak kuxkuxeatzera. Hasi nintzen begira, eta aizue, gehiengo handi bat gizonezkoek idatzitako lanak ziren. Egun gutxi lehenago irakurritako artikuluak gogoratu nituen segituan. Urrutira joan beharrik ez da horrelakoak ikusteko, antza.

Gauean (berriz, ez dakit zenbatgarren aldiz) irakurri nuen Joan Didion-i Paris Review-k egindako elkarrizketa bat, eta hara ze pasarterekin geratu nintzen:

 “When I was starting to write—in the late fifties, early sixties—there was a kind of social tradition in which male novelists could operate. Hard drinkers, bad livers. Wives, wars, big fish, Africa, Paris, no second acts. A man who wrote novels had a role in the world, and he could play that role and do whatever he wanted behind it. A woman who wrote novels had no particular role. Women who wrote novels were quite often perceived as invalids. Carson McCullers, Jane Bowles. Flannery O’Connor, of course. Novels by women tended to be described, even by their publishers, as sensitive. I’m not sure this is so true anymore, but it certainly was at the time, and I didn’t much like it. I dealt with it the same way I deal with everything. I just tended my own garden, didn’t pay much attention, behaved—I suppose—deviously. I mean I didn’t actually let too many people know what I was doing”.

Eta, horrelaxe, eta buruari buelta askorik egin gabe (baina aurreko hitz hauek buruan), hartu dut erabakia. Hartu nuen, bart gauean, erabakia.

Aurten soilik emakumeek idatzitako lanak irakurriko ditut. Doktoretza tesiko jardunetik kanpo, bederen! Irakurketa librearen inguruan ari naiz hitz egiten, plazerez egingo dudan irakurketaren inguruan.

Ez dakit hitza %100ean beteko dudan. Ez dut uste askorik kostako zaidanik. Baina tira, nire burua dudan jartzea ez da aldrebesegia izango, ala? Konturatzerako aurten (berriz diot, doktoretza tesiko jardunetik kanpo) irakurri ditudan liburuak emakumeek idatzitakoak dira: Rosa Cobo-ren Hacia una Nueva Política Sexual: Las Mujeres ante la Reacción Patriarcal eta Elizabeth Badinter-en Por Mal Camino eta La Mujer y la Madre. Beste bi ditut esku artean eta biak emakumeek idatzitakoak. Beste bi mesanotxean, baina gizonezkoek idatzitakoak dira eta liburutegira bueltan joango dira gaur (ez ote naiz damutuko!), datorren urtera arte bederen.

Esperimentu bat da, argi gera dadila. Saiakera bat. Eta esfortzu bat ere bai, emakumeek idatzitako literatura gehiago irakurtze aldera. Nahi dudalako eta behar dudalako. Zor diedalako hori emakume idazleei, eta batez ere, idazle feministei eta Euskal Herriko emakume idazleei.

#emakumeakirakurtzen

Advertisements

Lekuak

Lekuek, hangoek eta hemengoek, lekuekiko ditugun harremanek, lekukotasunak eragiten dizkigun zerak, eta lekuen eta euren ezaugarrien arabera bertako (zein bertakoak ez diren) pertsonekin sortzen ditugun harremanak bueltaka izan ditut aspaldian barrenean. Bai, nire lanaren eragin zuzena da, ez da duda arrastorik horretan, memoria eginez gero gisako zerak gehiagotan identifikatzera iritsi banaiteke ere.

Prishtina1
Prishtina erdialdeko kale bat, orain urte batzuk.

Uztailaren 11 bat zen Kosovora iritsi nintzen lehen aldia. Hegazkinetik ateratze hutsak izerdi busti patsa eragin zuen bidairi guztien aurpegietan. Lurralde hura ezagutzeko gogoa nuen haur nintzenetik, eta behinhola han nengoen. Fisikoki han. Ez zegoen han nire burua bakarrik. Nire gorputza eta biak elkarrekin ziren. Han nengoen.

Bazuen bidaia hark helburu garbi bat: doktoretza tesia hasi berria nuen, eta honen landa lana suposatuko zuen bidaia sortaren lehendabiziko irteera zen hura. Hala ere, helburu bakar batekin joateko gomendatu zidan hainbat adituk (tartean tesi zuzendarik ere bai): “ez egin batere lanik zure lehen bidaian”. Tesiarekin eta ikerketarekin erlazionatutako inolako lanik, bederen, esan nahi zidaten. “Ez egin elkarrizketarik”. Pasiatu. Ezagutu. lkusi leku desberdinak. Ezagutu jende desberdina. Begiratu, entzun, pentsatu, idatzi. Eta, tira, gutxi gora behera hori egin nuen.

Hala ere dena zen nire lana. Dena zen ikerketa. Dena zen tesia. Dena zen gerra, dena ziren emakumeak, den ziren euren esperientzia eta bizipenak.

Konturatzerako emakume aktibisten artean mugitzen hasi nintzen. Urtetan zehar egunkaritako, kasette zaharretako, irratsaioetako eta interneteko artikuluetako hitz eta argazkien bitartez ezagutzen nituen emakumeak (hauetako batzuk, ezagutza prozesuak luzeak baitira atzerritar zarenean) nire aurrean nituen, makiato baten bueltan, mojito baten bueltan, zigarreta ke artean. Elkar begiratzen ginen, elkar hitz egin, elkar ulertu. “Hainbeste denbora zain eta azkenean hemen naiz. Leku honetan”, pentsatzen nuen, “see you soon” batekin elkar agurtzen ginenean. Zail egiten zen sinestea.

Hura izan zen han eta hemen kontzeptuak nire buran identifikatu nituen garaia. Oraindik-orain ulertzen ditudan moduan identifikatu nituen garaia, bederen. Burua eta gorputza non, han eta hemen present. Burua han, gorputza hemen. Gorputza hemen, burua han. Eta gutxitan biak elkarrekin han, Kosovon. Nahi baino gutxiagotan.

“Zer dela eta iritsi zara ba, hona?”

Etengabeko galdera. Eternala. Errepikakorra. Errepikakorregia.

Berandu baino lehenago ikasten duzu zure tesia, ikerketa lan mardul hori, bi esalditan laburtzen.

“Benetan? Ba, begira, honako hau ezagutu behar duzu, eta halako hau ere bai”.

Eta haren ondokoa ere bai. Segituan erori zitzaidan izen zaparrada, segituan idatzi nituen nola hala koadernoan euren telefono eta guzti. Nork esan zuen kontaktuk egitea zaila zela?

“Eta, zer da ba jakin nahi duzun hori?”

Eta asperen egin beharrean aurkitzen zara, “dena, den-den-dena” eratzuna sahiestu nahian.

“Garai desberdinak ziren. Gudak dena desegiten du”.

Gudak dena desegiten du. Lehen denetik genuen. Orain ez dugu ezer”.

Supituki, egindako elkarriketak berriz entzun edo transkribatzen ari zarenean etengabe errepikatzen dizuten gogoeta dela erreparatzen diozu. Eta konturtzen zara, gudak hartutako leku horretara mila aldiz joanda ere, beste mila elkarrizketa eginda ere, sekula ez zarela iritsiko sentimendu hori zer den jakitera. Berdin duela zenbat irakurtzen duzun. Zenbat ikertzen duzun. Zenbat galdetzen duzun, zenbat identifikatu nahi duzun.

Ezin duzu, zuk ez duzulako bizi.

Eta gogoratzen duzu lekukotasunarekin, lekuan bertan izatearekin, une zehatz batean lortzea aurreikusi zenuena, edo aurreikusi arazi zizutena. Baina ez. Konturatzen zara, berandu baino lehenago, nahita ere ezingo duzula bizi hori. Ulertzen, saiatuko zarela ulertzen. Baina bidean geratuko zarela. Ez han eta ez hemen. 

“When I write I hover”

Denboratan izan ditut Gloria Anzaldúa-ren eta bere lanaren inguruko liburu batzuk etxean. Ireki gabe. Ba la dut barkamenik?

identityisalwaysunderconstruction

Bere lan bat aspaldian irakurria banuela eta, bere lanari buruzko lanari heldu diot. Honi. Eta hasieratik amaierara arte kolpekada batean amaitu artean ezin izan dut harnas handirik hartu. Neplantla hitzarekin maitemindu artean bederen.

Sorkuntza prozesuen kuxkuxera autodefenitua izaki (autoidentifikatua?), ezin izan dut hau hemen berreskuratu gabe oheratu:

When I write I hover

When I write I hover about myuself and sometimes I zoom in and out. I am both me and not me, the eye that looks at things is my eye yet another’s eye. When I write I am both most myself and least myself. When I write I escape my condition but the writing always takes me back to confront my condition because to write is to live in made up worlds. I write not just to escape reality but to create a new reality. I write because it´s my calling, my task to do in the world. I write. It is a ritual, a habit, a propensity bred in my bones. It is what I do. I write because I like to think on paper. I write because I like to think, and to track my thoughts. I write because I want to leave a discernable mark on the world.

Zergatik idazten dugu?

Sekula santan erantzunik ba ote du galdera horrek?

wheniwriteihover

*Aipu eta argazkia aipatu lanetik hartutakoak.

 

4am – 6am. Bakardadean

Atzo galdetu zidaten ea nola lan egiten dudan.

Aspaldian hitzik gabe geratu gabe nengoen. Eta, hara, zerk eraman ninduen mututasunera. Nola lan egiten dudan?

lan

Ba, goizeko 3.43 eta 3.59 artean bi minuturo jotzen duen alarmarekin denbora tarte horretako uneren batean jaiki, sukaldera joan, kafea berotu eta ordenagailu aurrean jarri. Goizeko 6ak eta 7ak artean, nork jakin noiz esnatzen den alaba ohetik jaiki arte. Jo dezagun bi orduko tartea dela hori. Idatzi, idatzi eta idatzi.

Ados, jo dezagun bi ordu horietatik bat eta erdi direla idazteko. Idazteko eta irakurtzeko, egunak eta aurrean dudan gaiak eskatzen duenaren arabera. Ekuaziotik atera dudan ordu erdi eskas hori posta elektronikoak, facebookek eta twitterrek betetzen dute. Goizean goiz idazten dut ondoen. Edo, hala iruditzen zait behintzat niri. Dudarik ez da, orduan izaten naiz freskoen.

Demagun dena ongi joan dela eta 8etan itzuli naizela ordenagailu aurrera. Lau orduko jarduna egiten dut goizetan, ezer arrarorik tartean ez bada (gutxitan izaten da, baina izaten dira horrelakoak ere: medikutara joan behar dudala, bankura, alaba gaixo dagoela…).

Demagun, berriz, eta dena ongi joaenz gero, eguerdiko 14etan berriz ere ordenagailuaren aurrean nagoela. Beste bi ordu egiten ditut, gutxienez, ordenagailuaren aurrean. Ondorengoak, ondorengo dira: etxetik atera, harnasa hartu, parkera joan, paseo bat eman, egin beharrekoak egin… Eguneroko gauzak. Eguneroko diruitenak, sikiera.

Hori bai: 21ak eta 22ak artean, lo. Hutsik egin gabe.

Besteen lan ohiturak — idazketa ohiturak, sormen ohiturak, hobe esanda — kuxkuxeatzen aztertzen zituen bakarra nintzelakoan nengoen.  Inoiz inork ez zidan galdetu nola lan egiten nuen, nik ixilean bada ere idazle, ikerlari zein artista askoren errutinak goitik behera analizatzen banituen ere. Eta, hara, harria bueltan bidalitakoan…

Xarma gehiagodun sormen prozesuak badaude. Izango al dira! Gogoak agindutakoa idatziko banu, bohemioagoa izango litzateke idazketa prozesua. Bohemioago egingo nuke. Kandelak agian, nork daki. Idazketa libretik, ordea, gutxi dute #tesia k eta #ikerkuntza k. Eta, gaur guarkoz, nire bakardadea eurek betetzen dute. Bete dezatela, jarrai dezatela betetzen.

#han #hemen eta joandako egunak

Idazketa prozesu luze batean murgilduta zaudenean zaila da amaiera non edo noiz dagoen ikustea. Sentimendu pertsonala izango da, baina altzotik alde egiten ez duena.

Aurrera egin nahi eta ezin. Aurrera egin nahi eta atzera egiten duzula ikusi. Eta amaiera nabaritu ez.

#tesia

Lau urteko proiektuaren amaieran sentitzen dut nire burua. Urte bete dut aurrean gogor lan egiteko, etenik gabe idazteko, alegia. Eta #han eta #hemen kontzeptuek etengabe talka egiten dute prozesuan.

photo-3

 

#han, etengabeko landa lanean, etengabeko elkarrizketetan eta ideia trukaketan murgilduta.

#hemen, amaierarik ez duten liburu piloetan, pdf dokumentuetan, word orrialdeetan eta ordenagailuaren pantailari sudurra itsatsita.

20140709-160445-57885683.jpg

Distantzian dituzun prozesuak ikertzearen erronkak. Edo errenkadak.

Eta etengabe inguratzen da sentimendu berdin antzekoa:
Ihes egiten duten egunak egun galdu dirudite.

Galdera zaparrada

Itzalak.

Bost egun dira jada Kosovan nagoela.

Hasperen batek ihes egin dit, konturatu ere egin gabe, aurreko esaldia idaztean.

Bost egun.

Hona iristen naizen bakoitzean sentimendu berdinek salto egiten dute nirera, halabeharrez. Kaletik paseoan noala, ezin dut ekidin gurutzatzen dudan pertsona ororen lehenaldian zer gertatu ote den nire buruari galdetzea:

Nola eragin ote zion gudak? Zenbat familiarteko galdu ote zituen? Zenbat seme-alaba? Errefuxatua izan ote zen? Hemen gelditu ote zen? Joan bazen, nora? Eta noiz eta nola itzuli ote zen? Non ote ditu familiartekoak? Nola gogoratzen ote du gertatutakoa? Bere egunerokotasunaren zenbat denbora hartzen ote dute memoria horiek?

Baina konturatzerako, eta galdera guztiak egiterako, pasa da nire ondotik kontrako norabidean. Eta beste norbait jo dut begiz, eta galdera berdinak egiten hasi naiz. Galdera sorta galdera zaparrada bihurtu arte.

Kalean gurutzatutako orok guda modu desberdinean bizi izan zuen. Batzuk ihes eginez, besteak bertan geratuz. Gehienek (denek ez esateagatik) galdu zuten norbait (gutxi jota) gudan. Egunerokotasunean, kaleko kaosean, ezkutatu egiten da orain hamalau urteko sufrimendua. Balizko naturaltasuna nabari da.

Antzeztutako naturaltasuna.

Zuk ikusten duzun hori.

creative-process

Paris Reviewk Joan Didioni egindako elkarrizketa hau irakurtzen aritu naiz.

It’s hostile in that you’re trying to make somebody see something the way you see it, trying to impose your idea, your picture. It’s hostile to try to wrench around someone else’s mind that way. Quite often you want to tell somebody your dream, your nightmare. Well, nobody wants to hear about someone else’s dream, good or bad; nobody wants to walk around with it. The writer is always tricking the reader into listening to the dream.

Joan Didion,  The Art of Fiction No. 71, 1978.

Eta zuzenean lotu dut lanarekin. Honezkero automatiko bihurtu da irakurtzen dudan guztia nire lanarekin lotzea. Beti ona izango ez dena badakit, baina ezin dut ekidin. Deitu psikoanalistari mesedez.

Baina, zerbait hori zuk ikusten duzun moduan besteei transmititu nahi izatea edonori gertatzen zaiola uste dut. Ez idazleei bakarrik. Eta akabatu nazatela hala bada.

Egunero gertatzen zait. Nahi ez dudan arren.

Behin ikusi nuen gatazka eremuetan zer gertatzen zitzaien emakumeei (ez nuen literalki ikusi, prozesu baten ondorio izan zen, imajina dezakezunez). Eta hariari tiraka jarraitu nuen. Urteak pasa direnera arte, eta doktoretza tesi bat idazten ari naizenera arte. Hariari tiraka. Tiraka – tiraka.

Eta, egunero, ordenagailuaren pantailari, liburu berri bati, liburu zahar bati, elkarrizketa bati edo edozein dokumenturi aurre egin behar diodanean, beti egiten dizkiot galdera berak nire buruari.

Egokia ote da hau? Balekoa al da? Alferrik egingo al dut?

Eta, egunero, joaten da eguna galderarik erantzun gabe. Badirudi etengabeko duda dela, edo sekula amaituko ez den lana.

Egokia ote, buruan dudan hau ikusten dudan moduan transmititzeko?

Eta berdin dit liburu batez ari naizen, ideia batez, teoria batez, metodologia zehatz batez edo aukeratu dudan hitz jokoaz. Egokia ote?

Etengabeko duda. Etengabeko aukeraketa. Etengabeko galdera.

Egunero erabakiak hartu behar izateak estresatu egiten du hainbat jende. Ez naiz momentu horretara iritsi, oraindik. Baina iritsiko naiz. Bideak horretara narama. Tesilari askok erakutsi dit baietz, iritsiko dela momentu hori. Bidean hamaika aldiz aurrera, atzera, aldamenera eta inora ez egin ostean, iritsiko dela. Jarriko naizela urduri, eta ez dudala jakingo nola demostratu nire buruan dudan hori. Irudituko zaidala inori ez zaiola interesatuko. Are gehiago: inork ez duela horren inguruan deus jakin nahi izango. Edo, are gehiago: jakin nahi bai, baina prestatuta ez daudela entzuteko, asimilatzeko. Gauza konplikatuekin ari naizela lanean, egunerokotasunera iritsi diren gehiegikeriekin. Egunerokotasunaren zati bihurtu diren gehiegikeriekin. Eta, askok, gehiegikeri hauen bueltan eraiki dute euren egonerokotasuna. Egunerokotasun erosoa. Erosoegia agian.

Eta nire buruari galdetzen diot zertan ari naizen.

Tesia

Entzuten diot ahots txiki bati, barre algara txikian. Eta barrenak nahasten zaizkit. Egunero bezela. Egunero bezela, edo…

*Argazkia, hemen.